نقش کلیدی ابرشرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری وزهکشی “کرخه وشاوور” با قدمت و وسعت بسیار در توسعه اقتصاد کشاورزی استان خوزستان

سید محمد دُرستان
کارشناس ارشد مهندسی عمران
شرکت بهره برداری ازشبکه های آبیاری کرخه وشاوور

استان خوزستان به عنوان یکی از بزرگترین منابع آب کشوردارای شبکه های آبیاری وزهکشی گسترده که مشتمل بر شرکت های بهره برداری متعدداز این منابع آبی بوده و نقش موثر وبزرگی درتوسعه اقتصادکشاورزی وامنیت اجتماعی استان خوزستان دارند.
تاریخچه شبکه ها ی آبیاری با احداث اولین شبکه‌های نوین آبیاری و زهکشی در دهه ۱۳۱۰ در جنوب کشور صورت گرفت و اولین زهکش روباز با استفاده از ماشین در حوالی سال ۱۳۳۵ در شاوور خوزستان ساخته شد. در سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ اولین شبکه زهکشی زیرزمینی با استفاده از لوله‌های سفالی در دانشکده کشاورزی دانشگاه جندی شاپور واقع در ملّاثانی (رامین) اهواز در وسعتی حدود ۵۰۰ هکتار با نیروی کارگری به اجرا در آمد. در همین سال‌ها بود که اولین ماشین زهکشی وارد کشور شد. اولین طرح بزرگ زهکشی به وسعت ۱۱۰۰۰ هکتار در هفت تپه به اجرا درآمد.
شبکه های آبیاری و زهکشی بسیار وسیع وگسترده کرخه و شاوور نیز پیشینه تاریخی زیادی در بهره برداری از شبکه های آبیاری وزهکشی در کشور دارند .
در این مجموعه بزرگ آبیاری ، شبکه آبیاری وزهکشی شاوور قدمتی بیش از ۹۰سال دارد به گونه ای که در این شبکه، “سد انحرافی بتنی شاوور “در سالهای ۱۳۱۴ الی ۱۳۱۵و”سد انحرافی سنگی خیر آباد” نیزدرسال ۱۳۱۸ الی ۱۳۱۹ شمسی احداث ومورد بهره برداری قرار گرفتند.
قبل از تشکیل سازمان آب و برق خوزستان در خرداد سال ۱۳۳۹ شمسی ، سازمان عمران کرخه وشاوور که سازمانی اجرایی
طرحهای شبکه های آبیاری وزهکشی بود ، جهت احداث تاسیسات و شبکه های آبیاری وزهکشی در حوضه های آبیاری کرخه وشاوور به ریاست مهندس محمود توانا فعالیت داشت.
گزارش فنی طرح عمران واسکان اراضی شاووردر اردیبهشت سال ۱۳۴۴ زیر نظر آن سازمان و برمبنای مطالعات مقدماتی که درسال ۱۳۴۲ شمسی ، با هدف راه اندازی واجرای شبکه آبیاری وزهکشی شاوور با اصول فنی آبیاری وبهره برداری مناسب تهیه وتدوین گردید.
در شبکه آبیاری شاوور ،شبکه آبیاری پنج هزار هکتاری ، انهار لشگر آباد وطریفی و بسیاری از زهکشها وانهار سنتی که از سد شاوور و سد خیر آباد تامین می گردند وهم چنین کانال قدیمی بنام توانا (همنام موسس خود)نیز جهت انتقال وافزایش راندمان آب از رود خانه دز به رودخانه کرخه که در آن دوره مورد استفاده بود وشبکه مدرن کوثر وجود دارد که بدین گونه این شبکه آبیاری بزرگ به عنوان شبکه ای تلفیقی ،سنتی با قدمت ومدرن ونیمه مدرن شناخته می گردد .
همچنین سازمان عمران کرخه ، احداث سد انحرافی حمیدیه واقع در جوار پادگان دشت آزادگان را درسال ۱۳۴۴، کانال وصیله و آبپخش حمیدیه و کانال انتقال آب از وصیله به کرخه نور و کانال سمت راست کرخه و شبکه آبیاری موسوم به فرح آباد که بعد از انقلاب به قدس تغییر نام داده شد را بر عهده داشت .
این آثاربه عنوان نمونه تاسیسات کهن شبکه های آبیاری وزهکشی در استان وکشور می باشندکه هنوز بیشتر آنها در حال بهره برداری می باشند و نیاز می باشد که سازمان آب وبرق خوزستان جهت مرمت ونگهداشت مناسب از بعضی تاسیسات ونماد تاریخی این سازمان از جمله سد خیر آباد که هنوز در حال بهره برداری وحتی عبور ومرور وسایل نقلیه اهالی منطقه نیز بر روی آن انجام می گردد و دچار فرسودگی گردیده ، همت و برنامه ریزی مناسب و ویژه ای داشته باشند.
شرکت بهره برداری ازشبکه های آبیاری و زهکشی کرخه و شاوور جهت بهره برداری و توسعه شبکه های مدرن آبیاری در سال ۱۳۷۰ تاسیس گردیدواز فروردین سال ۱۳۷۲ فعالیت رسمی خود را در بهره برداری از شبکه آبیاری و زهکشی کرخه و شاوور آغاز نمود.
تا قبل از این عملیات بهره برداری شبکه های فوق در قالب واحدی بنام آبیاری کرخه و شاوور که در مجموعه سازمان آب و برق خوزستان
بود، انجام می گرفت که پس از تشکیل شرکت ،کارکنان سازمانی آن به شرکت فوق منتقل و شرکت نیز با توسعه و به کار گیری
و افزایش توان تخصصی وتشکیل نمودار (چارت )شرکتی ، کلیه خدمات بهره برداری ،نگهداری وتعمیرات از شبکه های آبیاری وزهکشی وتاسیسات فوق در چارچوب قراردادهایی با همین عنوان با سازمان آب وبرق خوزستان(به عنوان کارفرما) انجام می دهد .
این شرکت اولین شرکت بهره‌برداری در سطح کشور می باشد که موفق گردیده گواهی صلاحیت پایه ۱ درزمینه ارائه خدمات بهره‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی و گواهی صلاحیت پایه ۲ در زمینه بهره برداری ، نگهداری و کنترل ایمنی سدها را از شرکت مدیریت منابع آب ایران اخذ نماید.
هدف اصلی این شبکه های آبیاری وزهکشی انتقال و توزيع و تامین آب پایدار ومطمئن بخش کشاورزی و جمع‌آوری و دفع زه آب اراضی در منطقه می باشد.

این شرکت دارای گسترده ترین ووسیع ترین حوزه های آبیاری ویکی ازمهمترین شبکه های بهره برداری آب واساس توسعه اقتصاد کشاورزی در ۸ شهرستان مهم استان خوزستان شامل اهواز، شوش، حمیدیه، دشت‌آزادگان، هویزه، بستان، آبادان و خرمشهر را دارد .
شبکه‌های تحت پوشش آن از جنوب رودخانه‌ کرخه، رودخانه شاوور و جنوب رودخانه کارون با وسعتی بالغ بر۱۴۴۰۰۰هکتار و متوسط سطح زیرکشت سالیانه بیش از یکصد هزارهکتار و گاها بیشتر می باشد.
که با این گستره، سه حوضه وسیع آبیاری وزهکشی در سطح استان را بهره برداری می نماید که شامل :
۱. حوضه آبیاری کرخه جنوبی : شبکه های آبیاری وزهکشی جنوب رودخانه کرخه با شبکه های آبیاری گسترده وسطح اراضی تحت پوشش۱۱۲۴۹۹ هکتار وتاسیسات مهم آن مشتمل بر سد انحرافی حمیدیه ، سیفون بزرگ کرخه ، آبگیر های دشت آزادگان وشهید چمران وتعداد ۹ ایستگاههای مهم پمپاژآبیاری وزهکشی از جمله ایستگاه پمپاژ معرض
۲. حوضه آبیاری مرکزی : شبکه های آبیاری وزهکشی شاووربا سطح اراضی تحت پوشش ۴۰۹۴۱ هکتار و تاسیسات مهم سد های انحرافی خیر آباد ،شاوور و ایستگاه مهم پمپاژ کوثر
۳. حوضه آبیاری کارون جنوبی: شبکه های آبیاری وزهکشی خرمشهر وآبادان در جنوب رودخانه کارون با سطح اراضی تحت پوشش۳۲۵۰۰ هکتار و تاسیسات متعدد وبا اهمیت زیاد درآن منطقه شامل مجموع ۶۸ ایستگاه پمپاژ آبیاری وزهکشی از جمله ایستگاه های بزرگ آبیاری مارد و طره بخاخ و همچنین سد سلولی بهمنشیر ونخستین قفل کشتیرانی در کشور در حال آماده سازی
وتحویل جهت بهره برداری می باشد.

که در مجموع این شبکه های آبیاری وزهکشی بزرگ با بیش از۴۰۰۰ سازه ابینه فنی و۷۸ ایستگاه پمپاژ آبیاری وزهکشی و سه سد انحرافی ویک سد سلولی که در حال تحویل می باشد وبیش از ۱۰۲۰۰ مشترک و۱۵ شرکت تعاونی آب بروتولیدی نشان از اهمیت ونقش بزرگ این شرکت بهره برداری در جهت تامین آب کشاورزی و رونق اقتصادی در سطح استان دارد.
شرکت بهره برداری از شبکه های آبیاری وزهکشی کرخه وشاوور با کادری مجرب ومتخصص ،سابقه ای گسترده در راه اندازی و بهره برداری سایر شبکه های تازه تاسیس ومدرن در سالهای گذشته در سطح استان از جمله شبکه آبیاری دشت اوان (کرخه شمالی )، شبکه های آبیاری شمالشرق خوزستان (ویس وملاثانی) و شبکه های آبیاری زهره وجراحی (شهرستان امیدیه ) را داشته که بعد از راه اندازی وبهره برداری اولیه ، متناسب با موقعیت و منطقه به شرکت های بهره برداری آب آن حوزه واگذار گردیده اند، همچنین کنترل و نگهداری از دایک مرزی در تالاب هورالعظیم بطول ۱۰۳٫۷ کیلومتر و سازه های هیدرولیکی مخازن تالاب در وسعتی معادل ۱۰۰۰ کیلومتر مربع، به عنوان یکی از حوزه های مهم زیست محیطی استان رانیزدر برهه های زمانی مختلف در اختیار داشت .
این شبکه های آبیاری و زهکشی به توازن بین مدیریت منابع آب و توسعه پایدار کشاورزی کمک می کنند و تاثیرات ارزشمندی اقتصادی و اجتماعی در جامعه دارند. مشارکت کشاورزان در شبکه های آبیاری و زهکشی نیز باعث افزایش بهره وری آب و ارتقاء پایداری کشاورزی می گردد.
♦️این شرکت متخصص وبزرگ همچنین در
پشتیبانی و کمک به مهار بحرانهای مختلف در
استان از جمله بحران سیلاب سال ۹۸ وخشکسالی های چندسال اخیر به همراه مجموعه بزرگ سازمان آب وبرق خوزستان
همت وتلاشی فزاینده داشته وهمچنان نیزبا مدیریت وتوان تخصصی قوی وپشتیبانی استفاده از تجهیزات وماشین آلات در بهره برداری ونگهداری از شبکه های آبیاری وزهکشی و رشد وتوسعه اقتصادکشاورزی استان نقش راهبردی وکلیدی دارد.
♦️در حال حاضر حدود ۹۰ درصد از کل محصولات کشاورزی کشور از اراضی آبی وتحت پوشش شبکه های آبیاری تولید می شودو مابقی اراضی آبی با استفاده از انهار سنتی و یا توسط آبهای استحصال شده از آبهای زیرزمینی و با راندمانهای بسیار پایین آبیاری می شوند،که نقش و اهمیت شبکه های آبیاری مدرن در کشت وتولید محصولات کشاورزی را می‌رساند.
♦️با توجه به گستره وسیع شبکه‌های آبیاری وزهکشی تحت پوشش شرکت آبیاری کرخه وشاوور در استان ، این شبکه ها عظیم به عنوان یکی از مهمترین وبزرگترین زیرساخت حیاتی در استان برای تولید محصولات
استراتژیک غذایی مانند گندم وبرنج وسایر
محصولات مهم زراعی بوده وبه عنوان توانی قدرتمند و فعال درتوسعه اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی در بخش کشاورزی و مناطق روستایی استان می باشدومی بایست در اولویت حمایت های لازم دولت ونهادهای مرتبط جهت نیل به اهداف مهم آن در استان قرار گیرد.