«حرمت پرچم و مرز اعتراض؛ تأملی بر اخلاق، هویت و مسئولیت ملی»

به قلم عبدالحسین کلانتری‌پور | ویژه روزنامه جهان اخبار

پرچم هر کشور، صرفاً قطعه‌ای از پارچه با رنگ‌ها و نشانه‌های خاص نیست؛ بلکه عصاره‌ای از تاریخ، هویت، فرهنگ و حافظه جمعی یک ملت است. در طول قرن‌ها، ملت‌ها با همین نمادها شناخته شده‌اند و نسل‌های پی‌درپی، افتخار، رنج، پیروزی و مقاومت خود را در قالب این نشانه‌ها حفظ کرده‌اند. پرچم ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. این پرچم، چه در ادوار کهن با نشان شیر و خورشید و چه در دوره جمهوری اسلامی با نقش «الله» و شعار «الله‌اکبر»، همواره حامل بار معنوی، تاریخی و ملی بوده و به‌عنوان نشانه‌ای از موجودیت کشور و هویت مردم ایران شناخته شده است.

در چنین چارچوبی، هرگونه تعرض به این نماد، صرف‌نظر از انگیزه و زمینه، صرفاً یک رفتار فردی تلقی نمی‌شود، بلکه اقدامی است که با لایه‌های عمیق احساسات ملی و باورهای دینی جامعه ارتباط پیدا می‌کند. تاریخ معاصر ایران نیز نشان می‌دهد که حتی در شدیدترین دوره‌های اعتراضات سیاسی و دانشجویی، حفظ حرمت نمادهای ملی همواره مورد توجه بوده است. بسیاری از دانشجویان و معترضان، با وجود انتقادهای جدی به ساختارهای سیاسی، میان اعتراض به عملکردها و بی‌احترامی به نمادهای ملی تمایز قائل می‌شدند. این تمایز، نشان‌دهنده درک عمیق از مفهوم «اعتراض مسئولانه» بود؛ اعتراضی که هدف آن اصلاح است، نه تخریب هویت مشترک.

اعتراض، در ذات خود، بخشی از پویایی هر جامعه زنده است. دانشگاه‌ها نیز همواره کانون گفت‌وگو، نقد و اندیشه بوده‌اند. دانشجو، به‌عنوان نماد آگاهی و جست‌وجوی حقیقت، نقش مهمی در شکل‌دهی آینده کشور ایفا می‌کند. اما همین جایگاه والا، مسئولیتی سنگین را نیز بر دوش او می‌گذارد. دانشجو بودن، تنها به حضور در کلاس درس محدود نمی‌شود؛ بلکه به معنای پایبندی به اصول گفت‌وگو، منطق، اخلاق و احترام به چارچوب‌های مشترک ملی است.

مرز میان اعتراض و تخریب، مرزی ظریف اما بسیار مهم است. هنگامی که اعتراض در چارچوب گفت‌وگو، نقد علمی و بیان منطقی باقی می‌ماند، به ابزاری برای رشد و اصلاح تبدیل می‌شود. اما زمانی که این اعتراض از مسیر عقلانیت خارج شده و به اقداماتی چون توهین به نمادهای ملی یا رفتارهای خشونت‌آمیز تبدیل شود، دیگر در چارچوب کنش آگاهانه دانشگاهی قرار نمی‌گیرد و ماهیتی متفاوت پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، نه‌تنها هدف اصلاح محقق نمی‌شود، بلکه شکاف‌های اجتماعی عمیق‌تر شده و فضای گفت‌وگو تضعیف می‌گردد.

از منظر دینی نیز، حفظ حرمت نمادهایی که با هویت و انسجام جامعه پیوند دارند، اهمیت ویژه‌ای دارد. در تعالیم اسلامی، احترام به نشانه‌های جمعی و پرهیز از رفتارهایی که موجب تفرقه و تضعیف جامعه می‌شود، همواره مورد تأکید قرار گرفته است. جامعه‌ای که در آن نمادهای مشترک مورد بی‌احترامی قرار گیرد، به‌تدریج انسجام خود را از دست می‌دهد و زمینه برای بحران‌های عمیق‌تر فراهم می‌شود.

از سوی دیگر، نقش رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی در این میان بسیار تعیین‌کننده است. رسانه‌ها، با قدرت تأثیرگذاری گسترده خود، می‌توانند فضای جامعه را به سمت آرامش، گفت‌وگو و تحلیل عقلانی هدایت کنند یا برعکس، با برجسته‌سازی هیجانات، به تشدید تنش‌ها دامن بزنند. مسئولیت رسانه‌ای ایجاب می‌کند که رویدادها با دقت، انصاف و توجه به پیامدهای اجتماعی بازتاب داده شوند و از تبدیل شدن اختلافات به بحران‌های گسترده جلوگیری شود.

همچنین، نظام آموزشی و فرهنگی کشور وظیفه دارد مفهوم هویت ملی و ارزش نمادهای مشترک را برای نسل جوان تبیین کند. هویت ملی، مفهومی تحمیلی نیست؛ بلکه نتیجه آگاهی، شناخت تاریخ و درک مشترک از سرنوشت جمعی است. هرچه این شناخت عمیق‌تر باشد، احتمال بروز رفتارهای هیجانی و تخریبی کاهش می‌یابد. جوانی که تاریخ کشور خود را می‌شناسد و جایگاه آن را در جهان درک می‌کند، نسبت به نمادهای آن احساس مسئولیت بیشتری خواهد داشت.

در این میان، تفکیک میان «منتقد» و «مخرب» نیز ضروری است. جامعه سالم، جامعه‌ای است که در آن نقد آزاد و مسئولانه وجود داشته باشد. نقد، نه‌تنها تهدید نیست، بلکه فرصتی برای اصلاح و پیشرفت است. اما تخریب نمادهای ملی یا رفتارهایی که به انسجام اجتماعی آسیب می‌زند، از جنس نقد نیست، بلکه اقدامی است که پیامدهای آن می‌تواند فراتر از یک رویداد محدود باشد.

برخورد با چنین پدیده‌هایی نیز باید در چارچوب قانون، عقلانیت و عدالت صورت گیرد. هدف از هر اقدام قانونی، باید حفظ نظم اجتماعی و جلوگیری از تکرار رفتارهای آسیب‌زا باشد، نه ایجاد فضای ترس یا تقابل. در کنار اقدامات قانونی، گفت‌وگوی فرهنگی، آموزش و تبیین نیز نقش اساسی در پیشگیری از تکرار چنین رفتارهایی دارند.در نهایت، پرچم هر کشور، آیینه‌ای از هویت مشترک مردم آن است. احترام به این نماد، به معنای احترام به تاریخ، فرهنگ و سرنوشت مشترک یک ملت است. اعتراض و نقد، حق هر شهروند آگاه است، اما این حق زمانی ارزشمند و اثرگذار خواهد بود که در چارچوب اخلاق، منطق و احترام به نمادهای مشترک ملی انجام شود. جامعه‌ای که بتواند میان نقد مسئولانه و حفظ انسجام ملی تعادل برقرار کند، جامعه‌ای است که مسیر پیشرفت و ثبات را با اطمینان بیشتری طی خواهد کرد.